Sosial və xüsusi fənlər kafedrasının Baş müəllimi iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Lazımov Xudaverdi.
Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsindəki çıxışı ölkənin iqtisadi inkişafının əsas istiqamətlərini, mövcud potensialını və gələcək hədəflərini əhatə edən mühüm məzmunlu çıxışdır. Çıxışda Azərbaycanın son onilliklər ərzində keçdiyi inkişaf yolu, iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi, beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi və rəqəmsal transformasiya kimi məsələlər geniş şəkildə təqdim olunur. Prezidentin fikirlərində diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri Azərbaycanın iqtisadi inkişafının yalnız mövcud resurslar hesabına deyil, həm də yeni iqtisadi imkanların yaradılması və uzunmüddətli strateji hədəflərin reallaşdırılması yolu ilə təmin edilməsidir.
Dövlət başçısının çıxışının məzmunu göstərir ki, Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı üçün əsas şərtlərdən biri ölkədə formalaşmış iqtisadi və maliyyə sabitliyinin qorunması, mövcud iqtisadi potensialın səmərəli istifadəsi və qeyri-neft sektorunun daha da inkişaf etdirilməsidir. Prezident xüsusilə vurğulayır ki, sabit iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə sistemi olmadan gələcək inkişaf haqqında danışmaq çətindir. Bu fikir ölkənin iqtisadi siyasətində davamlılığın və əvvəlki illərdə əldə edilmiş nəticələrin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Başqa sözlə, gələcək inkişafın təmin edilməsi üçün ilk növbədə mövcud iqtisadi təməllərin qorunması və möhkəmləndirilməsi vacibdir.
Çıxışda Azərbaycanın beynəlxalq investisiya mühitinə xüsusi diqqət yetirilir. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, son 20 il ərzində ölkəyə 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiya cəlb olunmuş, bunun yarısını birbaşa xarici investisiyalar təşkil etmişdir. Bu göstərici Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində iştirakının genişlənməsini və xarici investorlarla əməkdaşlığın iqtisadi inkişafda tutduğu yeri əks etdirir. İnvestisiyaların cəlb edilməsi yalnız maliyyə resurslarının ölkəyə daxil olması baxımından deyil, həm də yeni texnologiyaların, qabaqcıl idarəetmə təcrübəsinin və müasir istehsal üsullarının tətbiqi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezidentin çıxışında investisiya mühitinin formalaşması məsələsi iqtisadi sabitlik, etibarlı tərəfdaşlıq və uzunmüddətli əməkdaşlıqla əlaqələndirilir. Bu kontekstdə Azərbaycanın beynəlxalq şirkətlərlə imzaladığı müqavilələrin davamlılığı xüsusi vurğulanır. Dövlət başçısı qeyd edir ki, neft-qaz sektorunun inkişafına zəmin yaratmış müqavilələr uzun illər ərzində dəyişdirilmədən qorunub saxlanılmışdır. Bu yanaşma beynəlxalq investorlarla münasibətlərdə öhdəliklərə əməl edilməsinin və etibarlı tərəfdaş imicinin qorunmasının əhəmiyyətini göstərir. Beləliklə, investisiya siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri yalnız yeni sərmayələrin cəlb edilməsi deyil, həm də investorların uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün etimadının qorunmasıdır.
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın iqtisadi inkişafının gələcək istiqamətlərindən biri kimi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsi xüsusi yer tutur. Dövlət başçısı uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi artımın təmin edilməsi üçün neft-qaz sektorundan kənar sahələrin potensialından daha geniş istifadə olunmasının vacibliyini qeyd edir. Bu yanaşma Azərbaycanın iqtisadi modelində struktur dəyişikliklərinin əhəmiyyətini ortaya qoyur. Neft və qaz ehtiyatları ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynasa da, gələcək dövrdə digər sahələrin inkişafı iqtisadi dayanıqlılığın artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışda iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi ilə bağlı bir neçə əsas istiqamət göstərilir. Bunlara bərpaolunan enerji, nəqliyyat və logistika, mədənçilik, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal infrastruktur və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi daxildir. Bu sahələrin hər biri Azərbaycanın mövcud imkanları və gələcək inkişaf perspektivləri ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, Prezident bu sahələri bir-birindən təcrid olunmuş istiqamətlər kimi deyil, qarşılıqlı əlaqədə olan iqtisadi inkişaf komponentləri kimi təqdim edir. Məsələn, enerji potensialının artırılması rəqəmsal infrastrukturun inkişafına, nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi isə beynəlxalq ticarət əlaqələrinin möhkəmlənməsinə şərait yarada bilər.
Çıxışın mühüm istiqamətlərindən biri bərpaolunan enerji potensialının inkişaf etdirilməsidir. Prezident Azərbaycanın bu sahədə böyük imkanlara malik olduğunu bildirərək Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialının mövcudluğunu qeyd edir. Bununla yanaşı, ölkədə quruda Günəş və külək elektrik stansiyalarının artıq fəaliyyət göstərdiyi vurğulanır. Dövlət başçısının fikirlərindən aydın olur ki, bərpaolunan enerji yalnız ekoloji məsələlərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda iqtisadi inkişafın və enerji ixracının genişləndirilməsinin mühüm vasitəsi kimi nəzərdən keçirilir.
Prezidentin çıxışında bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı ilə bağlı əsas hədəflərdən biri elektrik enerjisinin istehsalında təbii qazdan istifadənin minimuma endirilməsidir. Bu yanaşma qaz ehtiyatlarının daha səmərəli istifadəsinə və onların ixrac imkanlarının artırılmasına yönəlib. Dövlət başçısı qarşıdakı beş il ərzində Azərbaycanın bütün ərazilərində bərpaolunan enerji mənbələrinin olmasını hədəf kimi göstərir. Burada diqqət çəkən əsas məqam enerji siyasətinin həm daxili tələbatın ödənilməsi, həm də beynəlxalq bazarlara çıxış baxımından planlaşdırılmasıdır.
Bərpaolunan enerji ilə bağlı digər mühüm məsələ elektrik enerjisinin ötürülməsi və saxlanması imkanlarının genişləndirilməsidir. Prezident vurğulayır ki, enerji potensialının artırılması ilə yanaşı, bu enerjinin səmərəli şəkildə ötürülməsi və akkumulyasiyası da vacibdir. Bu baxımdan yeni elektrikötürücü xətlərin inşası, mövcud xətlərin genişləndirilməsi və enerji saxlanc sistemlərinin yaradılması gələcək inkişafın əsas şərtlərindən biri kimi təqdim olunur. Belə layihələr Azərbaycanın yalnız enerji istehsalçısı deyil, həm də beynəlxalq enerji təchizatında fəal iştirakçı kimi mövqeyinin genişlənməsinə xidmət edə bilər.
Dövlət başçısının çıxışında nəqliyyat və logistika sahəsi iqtisadi inkişafın ikinci mühüm hərəkətverici qüvvəsi kimi xarakterizə olunur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi və mühüm nəqliyyat dəhlizlərinin üzərində mövcudluğu bu sahənin inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Prezidentin fikrincə, ölkənin tranzit potensialının reallaşdırılması yalnız daxili infrastrukturun inkişafından deyil, həm də qonşu dövlətlərlə əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsindən asılıdır. Bu baxımdan regional əməkdaşlıq Azərbaycanın nəqliyyat strategiyasının ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Çıxışda qeyd olunur ki, Azərbaycan dəmir yollarına, dəniz limanlarına, hava yolu ilə yükdaşımalarına və avtomobil yollarına böyük həcmdə investisiyalar yatırmışdır. Dəmir yollarının 60 faizinin elektrikləşdirilməsi və bu prosesin davam etdirilməsi dəmir yolu infrastrukturunun müasirləşdirilməsi istiqamətində görülən işlərdən biri kimi təqdim edilir. Bununla yanaşı, ölkənin bütün qonşuları ilə dəmir yolu əlaqələrinin mövcudluğu Azərbaycanın regional nəqliyyat sistemindəki rolunu artıran amillər sırasındadır.
Prezidentin çıxışında nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyəti xüsusilə vurğulanır. Azərbaycan həm Şərq–Qərb, həm də Şimal–Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin fəal iştirakçısı kimi təqdim olunur. Dövlət başçısının bildirdiyinə görə, ölkə ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcmində sürətli artım müşahidə edilir və cari il üçün bu göstəricinin 16 milyon tona çatacağı gözlənilir. Eyni zamanda, 2030-cu ilədək hər iki istiqamətdə daşımaların həcminin 25 milyon tona və ya daha yüksək səviyyəyə çatdırılması hədəfi irəli sürülür.
Bu hədəflər Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişləndirilməsinə və beynəlxalq təchizat zəncirlərində iştirakının artırılmasına yönəlib. Müasir dövrdə beynəlxalq ticarət marşrutlarının dəyişməsi və təchizat zəncirlərində yaranan problemlər nəqliyyat dəhlizlərinin strateji əhəmiyyətini artırır. Prezidentin çıxışında da bu amil nəzərə alınaraq Azərbaycanın mövcud coğrafi mövqeyindən səmərəli istifadə etməsinin vacibliyi qeyd olunur. Bununla belə, ölkənin tranzit potensialının reallaşdırılması üçün yalnız fiziki infrastrukturun qurulması kifayət etmir. Gömrük idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi və yükdaşımaların sürətləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışda Azərbaycanın Mərkəzi Asiya regionu ilə əlaqələri də diqqət mərkəzindədir. Prezident ölkənin coğrafi baxımdan Qafqazda yerləşməsinə baxmayaraq, siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından artıq böyük Mərkəzi Asiya regionunun bir hissəsinə çevrildiyini bildirir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasının tamhüquqlu üzvü olması bu əlaqələrin genişlənməsinin mühüm göstəricisi kimi təqdim edilir. Bu yanaşma Azərbaycanın regional əməkdaşlıqda iştirakının yalnız coğrafi sərhədlərlə məhdudlaşmadığını, daha geniş iqtisadi və nəqliyyat məkanında inkişaf etdiyini göstərir.
Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastruktur sahələrində yeni imkanlar yaradır. Xüsusilə Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən layihələr bu əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir. Prezidentin çıxışında Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında Xəzər dənizinin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan sualtı elektrik kabeli layihəsinə toxunulur. Bu layihənin Mərkəzi Asiyanın enerji sistemini Azərbaycan vasitəsilə Avropa ilə əlaqələndirməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, Azərbaycandan Gürcüstana, oradan isə Rumıniyaya uzanacaq Qara dəniz sualtı elektrik kabeli layihəsi də enerji ixracı imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli hesab olunur.
Bu layihələr Azərbaycanın beynəlxalq enerji əlaqələrində iştirakının genişləndirilməsinə yönəlib. Onların reallaşdırılması enerji istehsalı ilə yanaşı, ötürücü infrastrukturun və regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişafını da tələb edir. Beləliklə, Prezidentin çıxışında enerji siyasəti yalnız milli iqtisadiyyatın ehtiyacları çərçivəsində deyil, həm də regional və beynəlxalq əməkdaşlıq kontekstində nəzərdən keçirilir.
Dövlət başçısının çıxışında siyasi və iqtisadi sabitlik investisiya mühitinin əsas amillərindən biri kimi təqdim olunur. Prezident Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində üzləşdiyi çətinlikləri xatırladaraq həmin dövrdə ölkədə iqtisadi xaosun, vətəndaş müharibəsinin və humanitar problemlərin mövcud olduğunu qeyd edir. Ermənistanın əraziləri işğal etməsi və azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində yaranmış qaçqın və məcburi köçkün problemi də həmin dövrün ağır nəticələri sırasında göstərilir.
Bu tarixi məqamların çıxışda yer alması Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi inkişaf yolunun müqayisəli şəkildə təqdim edilməsinə xidmət edir. Prezidentin fikirlərində müstəqilliyin ilk illərində mövcud olmuş iqtisadi və siyasi çətinliklərlə hazırkı vəziyyət arasında əlaqə yaradılır. Beləliklə, ölkənin iqtisadi inkişafı yalnız iqtisadi göstəricilər əsasında deyil, həm də dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və müstəqil siyasətin həyata keçirilməsi kontekstində şərh olunur.
Çıxışda Azərbaycanın maliyyə imkanları və dövlət borcu ilə bağlı göstəricilər də xüsusi yer tutur. Prezidentin bildirdiyinə görə, ölkənin dövlət borcu ÜDM-in 20 faizini, xarici borcu isə ÜDM-in 5,6 faizini təşkil edir. Eyni zamanda, valyuta ehtiyatlarının xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələdiyi qeyd olunur. Bu göstəricilər dövlət başçısı tərəfindən Azərbaycanın maliyyə sisteminin gücünü və iqtisadi sabitliyini xarakterizə edən amillər kimi təqdim edilir. Valyuta məzənnəsinin 2017-ci ilin aprelindən etibarən 1 ABŞ dollarına 1,7 manat səviyyəsində qalması da çıxışda maliyyə sabitliyinin göstəricilərindən biri kimi vurğulanır.
Prezidentin çıxışında neft-qaz sektorunun Azərbaycanın iqtisadi inkişafındakı rolu da geniş şəkildə əksini tapır. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prioritet kimi müəyyənləşdirilsə də, neft və qaz sektorunun yaxın və orta müddətli perspektivdə aparıcı mövqeyini qoruyacağı bildirilir. Dövlət başçısı bu sahədə beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlığın davam etdirilməsinin vacibliyini qeyd edir. Çıxışda “Exxon” şirkəti ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz yataqlarının işlənilməsi üzrə müqavilənin imzalanacağı, “Total” şirkəti ilə isə Abşeron yatağının işlənilməsinin ikinci mərhələsinə dair müqavilənin bağlanacağı bildirilir.
Xüsusilə Abşeron yatağının ikinci mərhələsi çərçivəsində qaz hasilatının üç-dörd il ərzində əlavə 5 milyard kubmetr artırılmasının nəzərdə tutulması diqqətəlayiq məqamdır. Bu göstərici Azərbaycanın qaz hasilatı və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı planlarını əks etdirir. Bununla yanaşı, neft-qaz sektorundan əldə olunan gəlirlərin yenidən iqtisadiyyata investisiya şəklində yönəldilməsi məsələsi də çıxışda vurğulanır. Bu yanaşma enerji resurslarından əldə edilən gəlirlərin digər iqtisadi sahələrin inkişafına cəlb olunmasının əhəmiyyətini göstərir.
Prezidentin çıxışında elektrik enerjisi istehsalı və ixracı da gələcək iqtisadi inkişafın mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim edilir. Azərbaycanın enerji ehtiyatları, mövcud istehsal imkanları və yeni bərpaolunan enerji layihələri ölkənin elektrik enerjisi təchizatçısı kimi rolunu genişləndirmək üçün əsas yaradan amillər sırasında göstərilir. Dövlət başçısı artıq 250 meqavatlıq ehtiyatın mövcud olduğunu və bunun yalnız başlanğıc mərhələ olduğunu bildirir. Elektrik enerjisinin Avropa bazarlarına ixracı isə enerji təhlükəsizliyinin və beynəlxalq bağlantıların gücləndirilməsi ilə əlaqələndirilir.
Bu məsələnin digər mühüm tərəfi rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı ilə bağlıdır. Prezident qeyd edir ki, əlavə enerji potensialı süni intellekt və məlumat mərkəzlərinin fəaliyyəti üçün istifadə oluna bilər. Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı böyük enerji resursları tələb etdiyindən enerji təminatı bu sahənin inkişafında mühüm amilə çevrilir. Azərbaycanın enerji potensialı ilə rəqəmsal infrastrukturun inkişafı arasında əlaqənin yaradılması yeni iqtisadi imkanların formalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışda ərzaq təhlükəsizliyi məsələsinə də geniş yer ayrılır. Prezident su qıtlığı və kənd təsərrüfatına təsir göstərən digər amillərin ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi sahəsində əlavə tədbirlər görməsini zəruri etdiyini vurğulayır. Bu baxımdan kənd təsərrüfatının inkişafı və əsas ərzaq məhsulları üzrə idxaldan asılılığın azaldılması mühüm hədəflər kimi təqdim edilir. Dövlət başçısı bu ilin may ayında həmin məqsədlə dövlət proqramının qəbul edildiyini də qeyd edir.
Ərzaq təhlükəsizliyi məsələsinin investisiya forumunda gündəmə gətirilməsi iqtisadi inkişafın yalnız sənaye və enerji sahələri ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Kənd təsərrüfatı, ərzaq istehsalı və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə də ölkənin uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin çıxışında quraqlıq, dizel yanacağının çatışmazlığı və təchizat zəncirlərində yaranan problemlərin ərzaq təminatına təsir edə biləcəyi vurğulanır. Bu kontekstdə yerli və xarici investorlar üçün kənd təsərrüfatının potensial imkanlarına diqqət çəkilir.
Azərbaycanın daxili infrastrukturunun inkişafı da çıxışın əsas mövzularından biridir. Prezidentin təqdim etdiyi məlumata əsasən, ölkə ərazisinin 96 faizi qazlaşdırılıb, elektrik enerjisi və genişzolaqlı internetlə təminat isə 100 faiz səviyyəsindədir. Bundan əlavə, Azərbaycanın doqquz beynəlxalq hava limanına malik olduğu və dəniz limanının genişləndirildiyi bildirilir. Bu göstəricilər ölkədə iqtisadi fəaliyyət üçün zəruri olan infrastrukturun inkişafına dair çıxışda təqdim edilən əsas faktlardır.
Bununla belə, Prezident infrastrukturun inkişafını yalnız mövcud obyektlərin sayının artırılması ilə əlaqələndirmir. O, müasir dövrdə rəqəmsallaşmanın, gömrük idarəçiliyinin və yükdaşımaların səmərəli təşkilinin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayır. Fiziki infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, inzibati prosedurların sadələşdirilməsi və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi də beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün zəruri hesab edilir. Bu fikir müasir iqtisadi inkişafda texnologiya və idarəetmənin infrastrukturla eyni dərəcədə əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Prezidentin çıxışında rəqəmsal transformasiya və süni intellekt sahəsində kadr potensialının formalaşdırılması məsələsi də xüsusi diqqətə layiqdir. Dövlət başçısı Azərbaycanın regionda rəqəmsal transformasiya və fəaliyyət mərkəzinə çevrilməsi istiqamətində bir neçə sahədə iş aparıldığını bildirir. Bu istiqamətlərdən biri müvafiq kadrların hazırlanması və təhsil imkanlarının genişləndirilməsidir. Çıxışda artıq fəaliyyət göstərən Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi bu sahədə atılmış mühüm addımlardan biri kimi qeyd olunur.
Prezidentin fikirlərində insan kapitalının inkişafı texnoloji və iqtisadi tərəqqinin əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edilir. Peşəkar və ixtisaslı kadrlar olmadan qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmağın mümkün olmadığı xüsusi vurğulanır. Bu yanaşma təhsilin və peşə hazırlığının iqtisadi inkişaf strategiyasındakı rolunu aydın şəkildə ortaya qoyur. Müasir iqtisadiyyatın tələblərinə uyğun kadrların yetişdirilməsi yalnız əmək bazarının ehtiyaclarının ödənilməsi deyil, həm də ölkənin innovasiya və texnoloji inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Çıxışda 2003-cü ildə gənclərin xaricdə təhsil alması məqsədilə qəbul edilmiş Dövlət Proqramına da toxunulur. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, həmin proqram çərçivəsində minlərlə gənc xaricdə təhsil almış və onların əksəriyyəti ölkəyə qayıtmışdır. Bu təcrübə insan kapitalının inkişafına yönəlmiş uzunmüddətli siyasətin nümunəsi kimi təqdim edilir. Dövlət başçısının fikirlərindən aydın olur ki, texnologiyaların əldə edilməsi ilə yanaşı, həmin texnologiyalardan səmərəli istifadə edə biləcək mütəxəssislərin hazırlanması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu kontekstdə Prezidentin neft-qaz sektorunda yerli mütəxəssislərin rolunun artması ilə bağlı təqdim etdiyi məlumatlar da diqqət çəkir. 1994-cü ildə Hasilatın Pay Bölgüsü haqqında Saziş imzalanarkən Qərbin enerji şirkətlərində çalışan əməkdaşların 90 faizindən çoxunun əcnəbilər olduğu, hazırda isə bu göstəricinin təxminən 5 faizə endiyi bildirilir. Bu dəyişiklik yerli kadrların hazırlanması və onların beynəlxalq şirkətlərdə peşəkar fəaliyyətə cəlb olunması baxımından əhəmiyyətli nümunə kimi göstərilir.
Beləliklə, insan kapitalının inkişafı Prezidentin çıxışında iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, rəqəmsal transformasiya və texnologiyaların tətbiqi ilə sıx əlaqələndirilir. Müasir iqtisadi şəraitdə maliyyə resurslarının və texnoloji imkanların mövcudluğu özlüyündə kifayət etmir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə üçün yüksək ixtisaslı mütəxəssislərə, müasir biliklərə və qabaqcıl təcrübəyə ehtiyac vardır. Çıxışın bu hissəsi təhsilin ölkənin gələcək iqtisadi inkişafında strateji əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır.
Prezidentin çıxışında iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsinə münasibətdə diqqətəlayiq məqamlardan biri ümumi daxili məhsulun strukturu ilə ixracın strukturu arasında fərqin qeyd edilməsidir. Dövlət başçısının bildirdiyinə görə, Azərbaycanın ümumi daxili məhsulunun 70 faizindən çoxu qeyri-neft sektorunun payına düşsə də, ixracın 90 faizindən çoxu hələ də neft və qazın payına düşür. Bu göstəricilər iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prosesində əldə olunan nəticələrlə yanaşı, qarşıda duran vəzifələri də əks etdirir.
Burada əsas məsələ qeyri-neft sektorunun yalnız daxili iqtisadi fəaliyyətdə deyil, həm də ixrac potensialında rolunun artırılmasıdır. İxracın strukturunun şaxələndirilməsi ölkənin beynəlxalq bazarlardakı iştirakının genişləndirilməsi və müxtəlif iqtisadi sahələrin inkişafı baxımından əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin çıxışında xarici investorların bu prosesə cəlb olunması və onların qabaqcıl təcrübəsindən istifadə edilməsi də mühüm istiqamət kimi göstərilir.
Çıxışın diqqət çəkən digər tərəfi Azərbaycanın tarixi inkişaf yolunun iqtisadi potensialla əlaqələndirilməsidir. Prezident ölkənin neft sənayesinin tarixinə toxunaraq Azərbaycanda ilk neft quyusunun 1846-cı ildə qazıldığını qeyd edir. Həmçinin Azərbaycan neftinin İkinci Dünya müharibəsi illərində sovet ordusunun yanacaq təminatında mühüm rol oynadığı bildirilir. Dövlət başçısı həmin dövrdə sovet ordusunun yanacaq tələbatının 80 faizindən çoxunun Azərbaycan tərəfindən təmin edildiyini vurğulayır.
Bu tarixi faktlar Azərbaycanın enerji resurslarının yalnız ölkə iqtisadiyyatı üçün deyil, daha geniş tarixi və geosiyasi proseslər baxımından da əhəmiyyətini göstərmək məqsədi daşıyır. Prezident çıxışında Azərbaycanın neft sənayesinin keçmişinə nəzər salmaqla ölkənin təbii sərvətlərinin iqtisadi inkişafda oynadığı rolu və müstəqil dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini ön plana çəkir.
Dövlət başçısı, eyni zamanda, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasını xatırladır və müstəqilliyin qorunmasının tarixi əhəmiyyətini vurğulayır. Çıxışda müstəqilliyin itirilməsi və Azərbaycanın sonradan Sovet İttifaqının tərkibinə daxil olması ölkənin öz təbii sərvətləri üzərində müstəqil qərarvermə imkanları ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma müstəqilliyin siyasi statusla yanaşı, iqtisadi suverenlik baxımından da əhəmiyyətini göstərir.
Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdiyi ilk illərdə qarşılaşdığı çətinliklər də çıxışın tarixi məzmununda mühüm yer tutur. Prezident həmin dövrdə neft sənayesinin tənəzzülə uğradığını, qaz hasilatının çox aşağı səviyyədə olduğunu, ölkədə enerji qıtlığının və vətəndaş müharibəsinin mövcudluğunu qeyd edir. Bununla yanaşı, Ermənistanın təcavüzü və Azərbaycan ərazilərinin işğalı nəticəsində yaranmış problemlər də xatırladılır. Dövlət başçısı işğalın 30 il davam etdiyini və Azərbaycanın torpaqlarını güc yolu ilə azad etdiyini bildirir.
Bu tarixi mərhələnin çıxışda yer alması ölkənin iqtisadi inkişafının müstəqilliyin bərpasından sonrakı mürəkkəb şəraitdə həyata keçirildiyini göstərir. Prezidentin təqdim etdiyi yanaşmada dövlətin iqtisadi və siyasi inkişafı ərazi bütövlüyünün bərpası, dövlət müstəqilliyinin qorunması və milli maraqların təmin edilməsi ilə qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirilir.
Çıxışda Azərbaycanın beynəlxalq imicinə və xarici investorların ölkə haqqında birbaşa təsəvvürlərinin formalaşmasına da xüsusi diqqət yetirilir. Prezident beynəlxalq tədbirlərin məhz Azərbaycanda keçirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayaraq investorların ölkənin real vəziyyəti ilə yerində tanış olmaq imkanına malik olduqlarını bildirir. Onun fikrincə, ölkə haqqında məlumatların yalnız təqdimatlar və mediada yayılan xəbərlər əsasında deyil, şəxsi müşahidələr və birbaşa təcrübə vasitəsilə əldə edilməsi daha dolğun təsəvvür yarada bilər.
Bu yanaşma beynəlxalq investisiya münasibətlərində etimadın və şəffaflığın əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Xarici investorların ölkənin iqtisadi imkanları, infrastrukturu, təhlükəsizlik şəraiti və biznes mühiti ilə birbaşa tanış olması uzunmüddətli əməkdaşlıq qərarlarının qəbul edilməsində mühüm rol oynaya bilər. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın təhlükəsizlik, siyasi sabitlik və investisiya mühiti ilə bağlı təqdim etdiyi fikirlər də bu kontekstdə nəzərdən keçirilir.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, iqlim müxtəlifliyi, mətbəxi, qonaqpərvərliyi və beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi kimi xüsusiyyətlərə də toxunur. Bu məqamlar ölkənin beynəlxalq müstəvidə tanıdılması və xarici qonaqların Azərbaycana marağının artırılması baxımından təqdim edilir. Bununla yanaşı, Prezident investorların ölkəni özləri müşahidə etmələrinin və müstəqil nəticə çıxarmalarının vacibliyini vurğulayır.
Çıxışın ümumi məzmunundan aydın olur ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafı bir neçə mühüm istiqamətin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında nəzərdə tutulur. Enerji resurslarından səmərəli istifadə, qeyri-neft sektorunun inkişafı, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, insan kapitalının gücləndirilməsi və beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi bu istiqamətlərin əsasını təşkil edir. Bu sahələrin hər biri ölkənin iqtisadi potensialının genişləndirilməsi və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə iştirakının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezidentin çıxışında diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri də mövcud iqtisadi nailiyyətlərin gələcək inkişaf üçün başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirilməsidir. Ölkənin enerji resursları, maliyyə imkanları və inkişaf etmiş infrastrukturunun mövcudluğu yeni iqtisadi sahələrin formalaşdırılması üçün zəmin yaradır. Lakin çıxışda bu imkanların reallaşdırılması üçün texnologiyaların, ixtisaslı kadrların, beynəlxalq əməkdaşlığın və müasir idarəetmə mexanizmlərinin vacibliyi də xüsusi vurğulanır.
Bütün bunlar göstərir ki, müasir iqtisadi inkişaf yalnız təbii sərvətlərin və maliyyə resurslarının mövcudluğu ilə müəyyən edilmir. Həmin resursların səmərəli idarə olunması, iqtisadi fəaliyyətin müxtəlif sahələri arasında əlaqələrin yaradılması və uzunmüddətli inkişaf hədəflərinin müəyyənləşdirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın gələcək iqtisadi strategiyasının bu prinsiplər əsasında formalaşdırılması məsələsi ön plana çıxır.
Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsindəki çıxışı Azərbaycanın mövcud iqtisadi potensialının və gələcək inkişaf istiqamətlərinin geniş təqdimatı kimi dəyərləndirilə bilər. Çıxışda ölkənin müstəqillik dövründə keçdiyi iqtisadi inkişaf yolu, enerji sektorunda əldə olunan nəticələr, beynəlxalq investisiya əməkdaşlığı və yeni iqtisadi sahələrin inkişaf perspektivləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Xüsusilə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, bərpaolunan enerji imkanlarının genişləndirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və rəqəmsal transformasiya gələcək iqtisadi siyasətin əsas istiqamətləri kimi diqqətə çatdırılır.
Çıxışın mühüm nəticələrindən biri ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı mövcud resursların səmərəli istifadəsi ilə yanaşı, yeni texnologiyaların tətbiqindən, insan kapitalının gücləndirilməsindən və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsindən də asılıdır. Neft-qaz sektorunun iqtisadiyyatda aparıcı rolunu qoruyacağı bildirilsə də, qeyri-neft sahələrinin inkişafı və ixracın şaxələndirilməsi qarşıya qoyulan əsas vəzifələr sırasında yer alır.
Beləliklə, Prezidentin çıxışında Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı üçün həm mövcud imkanlar, həm də qarşıda duran vəzifələr əhatəli şəkildə təqdim edilir. Bu yanaşma ölkənin iqtisadi potensialının daha geniş miqyasda reallaşdırılması, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və uzunmüddətli inkişafın təmin edilməsi məsələlərinin aktuallığını bir daha ortaya qoyur.