4 OKTYABR – CƏBRAYIL ŞƏHƏRİ GÜNÜ: TARİXİ YADDAŞ, AZADLIQ VƏ BÖYÜK QAYIDIŞ

Pedaqogika və psixologiya kafedrasının müəllimi Həmidə İsgəndərova.

Tarixi yaddaş hər bir xalqın milli kimliyinin və ictimai şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Müəyyən tarixi hadisələrin xüsusi günlərlə əlaqələndirilərək xatırlanması keçmişin gələcək nəsillərə çatdırılmasına, milli dəyərlərin qorunmasına və cəmiyyətin tarixi hadisələrə münasibətinin möhkəmləndirilməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan 4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü xüsusi əhəmiyyət daşıyan tarixi günlərdən biridir. Bu tarix Cəbrayıl şəhərinin 2020-ci il Vətən müharibəsi zamanı işğaldan azad edilməsini xatırladır.

Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğaldan əvvəl rayonun tərkibinə bir şəhər, dörd qəsəbə və 92 kənd daxil idi. 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən rayonun əhalisi təxminən 52 min nəfər olmuşdur. İşğal nəticəsində rayonun sosial-iqtisadi və mədəni infrastrukturu böyük dağıntılara məruz qalmış, əhalinin əhəmiyyətli hissəsi öz doğma yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır.

Cəbrayılın işğaldan əvvəlki inkişaf səviyyəsi rayonun sosial-iqtisadi potensialının kifayət qədər geniş olduğunu göstərirdi. Burada kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri inkişaf etmiş, təhsil, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri fəaliyyət göstərmişdir. Rayonun zəngin tarixi-mədəni irsi isə onun yalnız iqtisadi deyil, həm də mənəvi və mədəni baxımdan əhəmiyyətini artırmışdır.

Cəbrayılın işğalı rayonun əhalisinin sosial və məişət həyatına, iqtisadi inkişafına, təhsil və mədəniyyət sisteminə ciddi təsir göstərmişdir. İşğalın nəticəsində rayon ərazisində yerləşən ümumtəhsil məktəbləri, xəstəxanalar, tarixi abidələr və mədəniyyət ocaqları dağıntıya məruz qalmışdır. Mənbədə rayon üzrə dəymiş ziyanın 13,928 milyard ABŞ dolları olduğu göstərilir. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayıl rayonundan 362 nəfər şəhid olmuş, 191 nəfər əlil olmuş, altı nəfər isə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

İşğaldan əvvəl Cəbrayıl rayonu iqtisadi baxımdan mühüm potensiala malik olmuşdur. Rayonun ərazisində sement, mərmər, mişar daşı və digər tikinti materialları ilə yanaşı dəmir filizi və neft yataqlarının mövcudluğu barədə məlumatlar verilmişdir. Əhalinin əsas məşğulluq sahələrini üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıq təşkil etmişdir. Təhsil və mədəniyyət sahəsində isə 72 ümumtəhsil məktəbi, üç musiqi məktəbi, 12 mədəniyyət evi, 78 kitabxana və tarix-diyarşünaslıq muzeyi kimi müəssisələr fəaliyyət göstərmişdir.

İşğal Cəbrayılın maddi sərvətləri ilə yanaşı, tarixi-mədəni irsinə də böyük zərər vurmuşdur. Rayon ərazisində yerləşən qədim qalalar, türbələr, məqbərələr, məscidlər, kurqanlar və digər tarixi abidələr dağıdılmış və ya məhv edilmişdir. Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndində yerləşən məscid kompleksi, Sultan Məcid hamamı, Şıxlar kəndinin Dairəvi Türbəsi və digər tarixi nümunələr bu dağıntılardan zərər çəkmiş abidələr sırasındadır.

İşğalın digər mühüm nəticəsi əhalinin öz doğma torpaqlarından uzaq düşməsi olmuşdur. Cəbrayıl rayonundan olan məcburi köçkünlər Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında yerləşən çoxsaylı yaşayış məntəqələrində, düşərgələrdə, yataqxanalarda və digər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşamağa məcbur olmuşlar. Bu vəziyyət uzun illər ərzində ailələrin sosial və psixoloji həyatına təsir edən mühüm problemlərdən biri kimi qalmaqda idi.

2020-ci ilin sentyabr ayında başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayıl rayonunun azad olunmasına da imkan yaratmışdır. Hərbi əməliyyatlar zamanı rayonun kəndləri mərhələli şəkildə azad edilmişdir. 27 sentyabr 2020-ci ildə Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, 3 oktyabrda isə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri azad olunmuşdur. 4 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin və rayonun doqquz kəndinin azad edilməsi ilə rayonun mühüm hissəsi Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçmişdir. Ümumilikdə Cəbrayıl rayonunda bir şəhər və 90 kənd işğaldan azad edilmişdir.

Cəbrayıl əməliyyatı hərbi-strateji baxımdan da mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Rayon ərazisində bir neçə müdafiə xəttindən ibarət istehkamların yaradılması hərbi əməliyyatların mürəkkəbliyini artırmışdır. Cəbrayılın azad olunmasından sonra Azərbaycan Ordusunun digər istiqamətlərdə, o cümlədən Xocavənd rayonunun cənub hissəsində və Hadrut istiqamətində əməliyyatları üçün imkanlar genişlənmişdir. Sonrakı mərhələdə Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonlarının müəyyən hissələrinin azad olunması istiqamətində də irəliləyiş əldə edilmişdir.

Cəbrayılın azad edilməsi ilə bağlı mühüm tarixi hadisələrdən biri Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağının dalğalandırılması olmuşdur. Cəbrayıl ərazisində yerləşən bu qədim tarixi abidənin azad edilməsi və burada Azərbaycan bayrağının ucaldılması rayonun azadlığının simvolik ifadələrindən biri kimi təqdim olunur.

Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsinin ildönümünü tarixi yaddaşda əbədiləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasında işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilmişdir. 2023-cü il 31 iyul tarixli Sərəncama əsasən 4 oktyabr Cəbrayıl Şəhəri Günü kimi təsis edilmişdir. Beləliklə, hər il qeyd edilən bu tarix Cəbrayılın azadlıq tarixinin mühüm mərhələsini simvollaşdırır.

4 Oktyabr tarixinin Cəbrayıl şəhərinin simvolik günü kimi təsis edilməsi yalnız hərbi hadisənin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. Bu gün həm də şəhidlərin və müharibə iştirakçılarının xatirəsinin ehtiramla yad edilməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıdışının və Cəbrayılın yeni inkişaf mərhələsinin diqqətdə saxlanılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Cəbrayıl rayonunun azad olunmasından sonra əsas istiqamətlərdən biri ərazinin sosial-iqtisadi həyatının yenidən qurulması olmuşdur. Bu məqsədlə sənaye, enerji, nəqliyyat, yaşayış, təhsil və səhiyyə sahələrində layihələr həyata keçirilir. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması bu layihələrin mühüm hissəsidir. Sənaye parkında logistika, ticarət, anbar, gömrük və texniki xidmət infrastrukturlarının formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Mənbədə göstərilən məlumata əsasən, parkda artıq rezident və qeyri-rezident sahibkarlıq subyektləri fəaliyyət göstərir və yeni iş yerləri yaradılıb.

Enerji infrastrukturu da Cəbrayılın inkişafında xüsusi yer tutur. 4 oktyabr 2021-ci ildə “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi rayonun enerji təminatının möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm addım olmuşdur. Sonrakı mərhələdə günəş elektrik stansiyalarının və yüksək gərginlikli yarımstansiyaların yaradılması üzrə layihələr həyata keçirilmişdir. Bu layihələr rayonun gələcək sosial-iqtisadi inkişafının enerji bazasının formalaşdırılmasına xidmət edir.

Nəqliyyat infrastrukturu sahəsində də genişmiqyaslı layihələr həyata keçirilir. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu regionun nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi və işğaldan azad olunmuş ərazilərin sosial-iqtisadi inkişafına dəstək verilməsi baxımından əhəmiyyətli layihələrdən biridir. Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu da müxtəlif yaşayış məntəqələri arasında əlaqələrin yaxşılaşdırılmasına xidmət edir.

Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiq edilməsi şəhərin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələ olmuşdur. Baş plana əsasən şəhərin bərpası bir neçə mərhələdə həyata keçiriləcək, yaşayış binaları, fərdi evlər və digər şəhər infrastrukturu yaradılacaqdır. Planlaşdırma zamanı müasir şəhərsalma və memarlıq prinsiplərinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Cəbrayıl rayonunda bərpa prosesi şəhərlə yanaşı kəndləri də əhatə edir. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı və Maşanlı kəndlərində yaşayış evləri ilə birlikdə məktəb, uşaq bağçası, inzibati və sosial obyektlərin inşası nəzərdə tutulmuşdur. Bu layihələr kəndlərin əvvəlki yaşayış məkanlarından fərqli olaraq müasir infrastrukturla təmin olunmasını və əhalinin sosial ehtiyaclarının yerində qarşılanmasını məqsədləyir.

Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində həyata keçirilən layihələr bu prosesin praktik nümunələrindəndir. Horovlu kəndində fərdi evlərin və sosial obyektlərin, o cümlədən məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi və digər xidmət obyektlərinin inşası həyata keçirilmişdir. Şükürbəyli kəndində də yaşayış evləri, məktəb, musiqi məktəbi, uşaq bağçaları və tibb məntəqəsi yaradılmışdır.

Cəbrayılın bərpasının mühüm istiqamətlərindən biri uzun illər müxtəlif ərazilərdə yaşayan məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Böyük Qayıdış çərçivəsində yenidən qurulan Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanı 26 sentyabr 2024-cü ildə Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan yola salınmışdır. Bu hadisə Cəbrayıl sakinlərinin öz doğma yurdlarına qayıdışının yeni mərhələsinin başlanğıcı kimi diqqəti cəlb etmişdir.

Mənbədə 28 sentyabr 2026-cı il tarixinə olan məlumata görə, Cəbrayıl şəhərində 680 ailə, Horovlu kəndində 321 ailə və Şükürbəyli kəndində 599 ailə məskunlaşmışdır. Bu üç yaşayış məntəqəsində ümumilikdə 1 600 ailə və 7 022 nəfər yerləşmişdir. Bu rəqəmlər əhalinin mərhələli şəkildə öz doğma yurdlarına qayıdış prosesinin davam etdiyini göstərir.

Cəbrayıl şəhərində yaradılan yaşayış kompleksləri də Böyük Qayıdışın mühüm hissəsini təşkil edir. Birinci yaşayış kompleksinin sahəsi 7,9 hektar olmaqla, 33 yaşayış binasından və 712 mənzildən ibarətdir. Mənzillər müxtəlif otaq sayına və sahəyə uyğun şəkildə layihələndirilmiş, yaşayış üçün zəruri avadanlıqlarla təmin edilmişdir. Növbəti yaşayış komplekslərinin də inşası planlaşdırılır.

Bərpa prosesində məqsəd yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi deyil, həm də əhalinin tamhüquqlu və rahat həyat şəraitinin təmin edilməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan məktəblərin, uşaq bağçalarının, səhiyyə müəssisələrinin, idman və mədəniyyət obyektlərinin yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Cəbrayıl şəhərində Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin istifadəyə verilməsi, Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının tikintisinin davam etdirilməsi və müxtəlif sosial obyektlərin yaradılması rayonun sosial infrastrukturunun yenilənməsinə yönələn layihələr sırasındadır.

2026-cı il mayın 9-da Şükürbəyli kəndinin açılışının keçirilməsi, burada yaşayan sakinlərlə görüşün təşkili və Soltanlı kəndində 330 kV-luq “Şəfəq” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi Cəbrayıl rayonunda bərpa prosesinin yeni mərhələdə də davam etdiyini göstərən hadisələrdəndir. Bununla yanaşı, yeni enerji layihələrinin həyata keçirilməsi rayonun gələcək iqtisadi inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır.

Ədəbiyyat siyahısı

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti. (2023, 31 iyul). Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. Retrieved from https://e-qanun.az/framework/54767

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti. (2023, 25 iyul). Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planının təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı. Retrieved from https://e-qanun.az/framework/54720

Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi – AZƏRTAC. (n.d.). İşğaldan azad edilmiş şəhər və kəndlərimiz. Retrieved from https://azertag.az/xeber/isgaldan_azad_edilmis_seher_ve_kendlerimiz-1622227

4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü ilə əlaqədar məlumat materialı. (2026). Bakı, Azərbaycan: Müəllif.