Sosial və xüsusi fənlər kafedrasının Laborantı Seyidova Nisə.
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Azərbaycanın postmünaqişə dövründə formalaşmış yeni reallıqlarının beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Səfərlə bağlı Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən siyasi və ictimai dairələrində səsləndirilən etirazlar isə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində siyasi, tarixi və ideoloji narrativlərin hələ də mühüm rol oynadığını göstərir.
Reaksiyaların əsas istiqamətlərindən biri xarici diplomatların Azərbaycanın Qarabağ ərazisinə səfərinin tənqid olunmasıdır. Qarabağın Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi olması fonunda belə yanaşmalar Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə dair mövqelərlə ziddiyyət təşkil edir. Diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri onların təmsil etdikləri dövlətlərin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə münasibətinin praktiki ifadəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin digər mühüm istiqaməti tarixi və mədəni irslə bağlı mübahisəli yanaşmalardır. Qarabağda yerləşən Gəncəsər və Xudavəng kimi tarixi-dini abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan arasında fərqli mövqelər mövcuddur. Bununla yanaşı, Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsi məsələsi də iki ölkə arasında tarixşünaslıq mübahisələrinin əsas istiqamətlərindən biridir. Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan ərazisində mövcudluğu və onun maddi-mədəni irsi çoxsaylı tarixi və arxeoloji tədqiqatların predmetidir. Bu irsin mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisələrin siyasi ritorikadan daha çox elmi mənbələr və arxeoloji materiallar əsasında araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi irslə bağlı digər mühüm məsələ indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsinin vəziyyətidir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə əsasən, Qərbi Azərbaycan ərazisində azərbaycanlıların tarixi yaşayış məskənləri, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni irs nümunələri mövcud olmuşdur. Müxtəlif mənbələrdə bu irsin bir hissəsinin dağıdılması, dəyişdirilməsi və ya tarixi mənsubiyyətinin inkar edilməsi ilə bağlı məlumatlar yer alır. Bu məsələ regionun tarixi-mədəni mənzərəsinin obyektiv öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Mədəni irsin qorunması məsələsi beynəlxalq hüquq və beynəlxalq humanitar normalar çərçivəsində də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi və mədəni abidələrin qorunması, onların qəsdən dağıdılmasının qarşısının alınması və mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş prinsiplərdə öz əksini tapır. Bu baxımdan, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı irsin qorunması ilə yanaşı, indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsinin də tədqiqi və sənədləşdirilməsi aktual məsələ olaraq qalır.
Ermənistanın ictimai-siyasi mühitində revanşist yanaşmaların müxtəlif formalarda ifadə olunması da diqqət çəkir. Müxtəlif media resurslarında və sosial şəbəkələrdə yayılan materiallar Qarabağ mövzusunun Ermənistanın ictimai diskursunda hələ də mühüm yer tutduğunu göstərir. Ermənistan parlamentinin 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş hərbi qarşıdurmalarda həlak olan hərbçilərin xatirəsini yad etməsi də müharibə yaddaşının siyasi və ictimai müzakirələrdə qorunduğunu göstərən nümunələrdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Bu proseslər Ermənistanın siyasi dairələrində sülh gündəliyinə münasibət məsələsini də aktuallaşdırır. Bir tərəfdən, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh prosesinin davam etdirilməsi istiqamətində siyasi təmaslar mövcuddur, digər tərəfdən isə ictimai və siyasi diskursda Qarabağ və münaqişənin nəticələri ilə bağlı ziddiyyətli yanaşmalar qalmaqdadır. Bu ziddiyyətlər qarşılıqlı etimadın formalaşmasını çətinləşdirən amillər sırasında nəzərdən keçirilə bilər.
Nəticə etibarilə, diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində verilən reaksiyalar postmünaqişə dövründə siyasi və tarixi narrativlərin əhəmiyyətini göstərir. Regionda davamlı sülhün təmin olunması üçün dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi, tarixi-mədəni irsin siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilməməsi və mübahisəli məsələlərin elmi faktlar, beynəlxalq hüquq və mədəni irsin qorunması prinsipləri əsasında araşdırılması mühüm şərtlərdən biri kimi çıxış edir.