Müəllif: Riyaziyyat və komputer elmləri kafedrasının
baş müəllimi Eyyubov Əlişah
Füzuli rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, Qarabağ bölgəsində yerləşən əhəmiyyətli inzibati vahiddir. Bu rayon həm tarixi, həm də strateji baxımdan önəmli torpaqlara malikdir. Füzuli rayonu adını böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin şərəfinə almışdır. Ərazi minilliklər öncə insanların məskəni olmuşdur və burada bir çox arxeoloji tapıntılar mövcuddur. Füzuli həm mədəni, həm də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli rayonlardan biridir. Rayon əhalisi müxtəlif etnik və mədəni təbəqələrdən ibarət olmuş, uzun illər ərzində kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdur. Ərazidə yerləşən kəndlər, tarixi abidələr və təbii sərvətlər rayonun zənginliyini göstərir. Füzuli torpaqları münbit və kənd təsərrüfatına yararlıdır. Rayon həm taxılçılıq, həm üzümçülük, həm də pambıq istehsalı ilə məşhurdur. Bölgənin coğrafi mövqeyi strateji baxımdan önəmlidir, çünki Qarabağa gedən əsas yolların üzərində yerləşir. Füzuli həm də təbii gözəllikləri, meşə massivləri və çayları ilə diqqət çəkir. Ərazidə Quruçay və Kondalənçay kimi mühüm çaylar axır. İqlimi yarımsəhra subtropik tipindədir, yaylar isti və quraq, qışlar isə mülayim keçir. Füzuli torpaqları kənd təsərrüfatı üçün əlverişli olmaqla yanaşı, ərazidə flora və fauna da zəngindir. Burada nadir heyvan və bitki növləri mövcuddur. Rayonun tarixi abidələri və qədim yaşayış məskənləri onun mədəni irsini göstərir. Füzuli uzun illər ərzində Azərbaycan xalqının mənəvi və iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamışdır. Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq olmuşdur. Rayon həmçinin Azərbaycanın strateji müdafiə baxımından önəmli torpaqlarından biridir. Bütün bu amillər Füzuli rayonunun həm tarixini, həm də müasir inkişafını əhatə edən əhəmiyyətini göstərir.
Füzuli rayonunun tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, bu torpaqlarda insanlar minilliklər əvvəl məskən salmışdır. Ərazi Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə Səfəvilər və Qacarlar burada hakimiyyət qurmuşlar. Rayonun strateji mövqeyi səbəbindən müxtəlif dövlətlər tərəfindən daim diqqət mərkəzində olmuşdur. 1930-cu ildə Füzuli rayon kimi inzibati vahid olaraq təsis edilmişdir. O vaxtdan bəri rayonun kənd təsərrüfatı, ipəkçilik və üzümçülük sahələri inkişaf etmişdir. Füzuli həmçinin bölgənin mədəni inkişafında önəmli rol oynamışdır. Ərazidə bir çox tarixi abidələr mövcuddur. Rayonun iqtisadi həyatı kənd təsərrüfatına əsaslanırdı. Eyni zamanda, sənətkarlar və mədəni xadimlər bu torpaqlardan çıxmışdır. Bölgənin müxtəlif dövrlərdəki tarixi hadisələri, müharibələri və siyasi dəyişiklikləri rayonun həyatına təsir etmişdir. Füzuli rayonunun tarixi inkişafı onun strateji və mədəni əhəmiyyətini göstərir. Rayon əhalisi müxtəlif etnik və mədəni təbəqələrdən ibarət olmuşdur. Uzun illər ərzində kənd təsərrüfatı rayonun əsas iqtisadi fəaliyyət sahəsi olmuşdur. Rayonun tarixi və mədəni irsi onun Azərbaycan üçün əhəmiyyətini artırır. Burada müxtəlif mədəniyyət nümunələri və arxeoloji tapıntılar mövcuddur. Füzuli rayonunun tarixi keçmişi bölgənin müasir inkişafının əsasını təşkil edir. Bu tarix həm də rayonun azadlıq və bərpa dövründə əhəmiyyətini göstərir. Füzuli rayonunun keçmişi və tarixi hadisələri onun bugünkü mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
Füzuli rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, Qarabağ iqtisadi rayonunda yerləşir. Ərazisi təxminən 1 386 kvadrat kilometrdir. Şimalda Xocavənd, qərbdə Xankəndi, cənubda Cəbrayıl və İranla sərhədlənir. Ərazidən Quruçay və Kondalənçay çayları keçir. İqlimi yarımsəhra subtropik tipindədir. Yaylar isti və quraq, qışlar isə mülayimdir. Füzuli torpaqları kənd təsərrüfatı üçün əlverişlidir. Taxıl, pambıq, üzüm və tərəvəz burada geniş yetişdirilir. Ərazidə müxtəlif flora və fauna növləri mövcuddur. Bölgənin təbii sərvətləri onun iqtisadi potensialını artırır. Meşə massivləri və təbii gözəlliklər turistləri cəlb edir. Ərazidə nadir bitki və heyvan növləri qorunur. Füzuli həmçinin strateji baxımdan önəmli bir bölgədir. Qarabağa gedən əsas yollar burada yerləşir. Rayonun relyefi müxtəlifdir və kənd təsərrüfatı üçün əlverişlidir. Çaylar suvarma və kənd təsərrüfatı üçün mühüm rol oynayır. Ərazidə torpaq növləri müxtəlifdir və münbit torpaqlar çoxdur. İqlim şəraiti kənd təsərrüfatına yararlıdır. Bölgənin təbii ehtiyatları rayonun inkişafına dəstək verir. Füzuli rayonu həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan önəmli ərazidir.
1993-cü ilin avqust ayında Ermənistan Silahlı Qüvvələri Füzuli rayonunun böyük hissəsini işğal etmişdir. 93 kənd və Füzuli şəhəri dağıdılmışdır. Mülki əhali məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür. İşğal dövründə rayonun infrastrukturu ciddi şəkildə zədələnmişdir. Məktəblər, xəstəxanalar və mədəniyyət obyektləri dağıdılmışdır. Tarixi abidələr məhv edilmişdir. İşğal rayonun iqtisadiyyatına böyük zərbə vurmuşdur. Əhalinin həyat şəraiti ağırlaşmışdır. Ticarət və kənd təsərrüfatı dayandırılmışdır. İşğal nəticəsində əhalinin bir çoxu xarici ölkələrə köçməyə məcbur olmuşdur. Bölgənin strateji əhəmiyyəti artmışdır. İşğal illərində sosial problemlər artırılmışdır. Rayonun bərpası üçün planlar mümkün olmamışdır. İşğal Füzuli rayonunun mədəni və iqtisadi həyatını ciddi şəkildə pozmuşdur. Ərazidə bir çox kəndlər tamamilə məhv olmuşdur. Mülki infrastruktura ziyan dəymişdir. Rayonun tarixi və mədəni irsi risk altında olmuşdur. İşğal dövrü rayon üçün ağır sınaq olmuşdur. Bütün bu səbəblər Füzuli rayonunun strateji və mənəvi əhəmiyyətini göstərir. Rayonun azad olunması isə gələcək üçün ümid yaratmışdır.
2020-ci ilin Vətən Müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusu Füzuli şəhərini 17 oktyabr 2020-ci ildə işğaldan azad etmişdir. Bu hadisə həm strateji, həm də mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azad olunma Qarabağa gedən əsas yolların nəzarətini təmin etmişdir. Şuşa istiqamətində hərbi əməliyyatlara şərait yaratmışdır. Azad olunma əhalinin doğma torpaqlara qayıtması üçün önəmli olmuşdur. Rayonun bərpası və yenidən qurulması planları hazırlanmışdır. Bu mərhələdə dövlət dəstəyi böyük rol oynamışdır. Azad olunmuş ərazilərdə təhlükəsizlik təmin edilmişdir. Rayonun sosial və iqtisadi həyatı bərpa edilməyə başlamışdır. Məktəblər və xəstəxanalar tikilmişdir. Ərazidə yeni yaşayış məntəqələri salınmışdır. İşğaldan sonra rayonun inkişaf perspektivləri daha da genişlənmişdir. Bu azad olunma Azərbaycan xalqı üçün böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Rayonun tarixi və mədəni irsi qorunmuşdur. Azad olunmuş ərazilərdə kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri yenidən bərpa edilmişdir. İşğaldan sonrakı dövr Füzuli rayonunun müasir inkişafı üçün başlanğıc olmuşdur. Rayon həm strateji, həm də iqtisadi baxımdan önəmli əhəmiyyət daşıyır. Azad olunma xalqın birlik və əzmini göstərmişdir. Füzuli rayonunun gələcəyi üçün yeni üfüqlər açılmışdır.
İşğaldan azad edilmiş Füzuli rayonunda genişmiqyaslı bərpa və şəhərsalma işləri aparılır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verilmişdir. Füzuli–Şuşa avtomobil yolu inşa edilmişdir. Horadiz–Ağbənd dəmir yolu layihəsi həyata keçirilir. Kəndlər mərhələli şəkildə yenidən salınır. Yeni məktəblər tikilir. Xəstəxanalar və mədəniyyət evləri bərpa olunur. Parklar və istirahət zonaları yaradılır. Şəhərsalma planları 2040-cı ilə qədər hazırlanmışdır. Plan ekoloji balansı qorumağı nəzərdə tutur. Müasir urbanizasiya prinsipləri tətbiq olunur. Rayonda infrastruktur layihələri sürətlə icra olunur. İşğaldan sonra əhalinin qayıdışı təşviq edilir. Yeni yaşayış məntəqələri planlı şəkildə qurulur. Rayonun iqtisadi və sosial həyatı bərpa edilir. Bərpa işləri zamanı tarixi və mədəni irs qorunur. Rayonun strateji əhəmiyyəti artırılır. Füzuli regionun inkişafında nümunəvi rayon kimi formalaşır. İnkişaf prosesinə dövlət və beynəlxalq dəstək verilir. Bütün layihələr rayonun gələcək perspektivlərini təmin edir.
Füzuli rayonu işğaldan azad edilməklə həm tarixi ədalətin, həm də müasir bərpa proseslərinin simvoluna çevrilmişdir. Rayonda həyat yenidən canlanır. Şəhərsalmada müasir və ağıllı şəhər konsepsiyası tətbiq olunur. Azərbaycan xalqının birlik və əzmi rayonun inkişafına təkan verir. Füzuli əvvəlki şöhrətinə qovuşur. Bölgənin strateji və iqtisadi əhəmiyyəti artmışdır. Yeni layihələr əhalinin həyat səviyyəsini yüksəldir. İnfrastruktur layihələri müasir standartlara uyğun qurulur. Təhsil və səhiyyə obyektləri yenidən fəaliyyətə başlamışdır. Parklar, istirahət zonaları və mədəniyyət mərkəzləri sakinlərin istifadəsinə verilir. Əhalinin qayıdışı üçün şərait təmin edilmişdir. Füzuli rayonu bölgənin nümunəvi şəhərsalma mərkəzinə çevrilir.